Dil mi düşünceye önceldir, düşünce mi dile?

Ludwig Wittgenstein (1889-1951)

Dil mi düşünceye önceldir, düşünce mi dile? Witgenstein, “dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır” demişti. Bu cümle ile zihninin tasarladığı her şeyin arkasında dilsel yapıların işbaşında olduğunu ifade etmek istiyordu. Dil iletişimde rol alan sıradan bir araç mıdır yoksa düşünceyi kuran, olmazsa olmaz ana unsur mudur? Dilsiz de düşünebilir miyiz? Eğer sesler ile, imgeler ile, resimler ile, canlı akan hayaller ile düşünebiliyorsak dilsiz de düşünebiliyoruz demektir. Derdimizi işaret diliyle ya da mors alfabesiyle anlatabiliyorsak dilsiz de iletişim kurabiliyoruz demektir. Bunlar düşüncenin dili öncelediğini gösterir. Bu konuda bir başka dayanak da tanrı, adalet, özgürlük gibi kavramların yapısal farklılıkları olsa da değişik dillerde her zaman karşılıkları olmasıdır. Eski Yunan zamanında yazılan felsefi eserler daha sonra Arapça’ya oradan Latince’ye tercüme edilmiş ancak her dilde aynı biçimde anlaşılabilmiş. Yani dilsel farklar düşünsel temeli etkilememiş. Bu  şekilde düşündüğümüzde düşünce dilden önce gelir diyebiliyoruz.

Ancak Witgenstein “bir dakika”  diyor bize oradan. Evet şu an kavramlar  onu ifade edilen dile iyice oturmuşken aktarılabiliyor ama kavramlar hatta daha onlar gelişmeden önce onlara öncelik eden basit nesneler ve olgular çocukluktan itibaren isimlendirilmeleri suretiyle  nasıl öğreniliyorlar. Öğrendiğimiz her basit şey ile dünyamızı kurduğumuz uzun bir süreçten geçerek bu güne geliyoruz, bunu dilsiz yapabilir miydik? Ya da dilsiz yapsaydık dünyamız bu günkü gibi olurmuydu, acaba nasıl bir dünya olurdu? Ağacın ne olduğunu üç yaşında öğrendiğimizde ve onu diğer nesnelerden iyice ayırt ettiğimizde ağaçlar ile ilgili bir düşünceye sahip olmuş olduk. Ama bu düşünceyi dilin sayesinde, onun üzerinden öğrendik. Şimdi ağacın canlı olduğunu, kesilince dalının yeniden çıktığını, bir ömrü olduğunu, yaşaması için düzenli sulamak gerektiğini, belirli zamanlarda meyve verdiğini ve tepesine çıkıp etrafı gözlemenin bazen faydalı bazen de yalnızca eğlenceli bir şey olduğunu biliyoruz. Ama tüm bu düşünceleri dilin üzerinden öğrendik. Eğlencenin, faydanın meyvenin, ağaca çıkmanın ne olduğunu tek tek öğrenmiştik hatırlarsanız. Bunları öğrenmeden önce bunlarla ilgili kafamızda hiçbir düşünce de yoktu. Dolayısı ile Witgenstein’a hak vermemek mümkün değil. Biraz aksi, biraz gizemli, ketum ve tuhaf davranışları olan bir insan o. Pek yeni bir şey söylemiyor gibi de geliyor ilk bakışta. Ama dehası yukarıdaki tartışmada tuttuğu safa ve söylediği söze baktığınızda anlaşılıyor. Ne demişti bir keresinde bay Wittgenstein: “Eğer aslan konuşabilseydi bile, biz onu anlayamazdık.” Aslanın dilini çözmek için bir çevirmen bulmamız gerektiği kastedilmiyor şüphesiz. Aslanın dünyasının, onun dilini belirleyeceğinden ve bu dünyayla (yaşam pratiğiyle) ortaklığa sahip olmayan insanın bu dili yabancılayacağından bahsediliyor. Çok haklı.

Print Friendly
Bunlarda ilginizi çekebilir:

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>